Dzień Polskiego Państwa Podziemnego 27 września jest świętem państwowym – bez dnia wolnego od pracy. Został ustanowiony przez Sejm RP w rocznicę powstała Służby Zwycięstwu Polski.

Służba Zwycięstwu Polski (SZP) była pierwszą konspiracyjną organizacją wojskowo-cywilną w Polsce podczas II wojny światowej i stanowiła zalążek Polskiego Państwa Podziemnego.

Celem tej organizacji była odbudowa polskiej armii, odtworzenie struktur cywilnych oraz prowadzenie walki z okupantem niemieckim, aż do odzyskania niepodległości w przedwojennych granicach.

Ze względu na zastrzeżenia partii politycznych co do zbytniego upolitycznienia dowództwa wojskowego, 13 listopada 1939 r. Służba Zwycięstwu Polski (SZP) została przekształcona w Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), który 14 lutego 1942 r. na mocy rozkazu gen. broni Władysława Sikorskiego – Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, został przemianowany na Armię Krajową (AK).

Konspiracyjna działalność Podziemnego Państwa Polskiego prowadzona była na wiele sposobów. Pion wojskowy organizował akcje dywersyjne i odwetowe oraz budował zdolność bojową z zadaniem ostatecznej walki o niepodległość. 

Natomiast strukturę cywilną i jej pionową organizację Polskiego Państwa Podziemnego (PPP) tworzyła sieć tajnych organów władzy i administracji podporządkowanych Rządowi RP na uchodźstwie.

Najważniejsze organy pionu cywilnego stanowiła:

- Delegatura Rządu na Kraj – najwyższy organ władzy administracyjnej w okupowanym kraju, kierujący pracą całego pionu cywilnego, na czele którego stał Delegat Rządu na Kraj (posiadający rangę wicepremiera);

- Departamenty Delegatury – odpowiedniki ministerialnych resortów w normalnym rządzie, w którym działały departamenty: Spraw Wewnętrznych, Sprawiedliwości, Skarbu, Informacji i Prasy, Oświaty i Kultury, Pracy i Opieki Społecznej oraz Robót Publicznych i Odbudowy;

- Administracja terenowa – odzwierciedlająca przedwojenny podział administracyjny kraju, w której działały okręgowe (wojewódzkie), powiatowe oraz gminne delegatury rządu, przygotowujące się do przejęcia jawnej władzy po wyzwoleniu;

- Podziemny parlament – stanowiony przez Polityczny Komitet Porozumiewawczy powołany 26 lutego 1940 r. przez Stronnictwo Narodowe (SN), Stronnictwo Pracy (chadecja SP), Stronnictwo Ludowe (SL), Polską Partię Socjalistyczną – Wolność, Równość, Niepodległość (PPS-WRN) do koordynacji działalności konspiracyjnej partii politycznych oraz sprawowania kontroli politycznej nad zbrojnym podziemiem (Związkiem Walki Zbrojnej – ZWZ), przemianowany 21 marca 1943 r. na Polityczny Komitet Porozumiewawczy, następnie przekształcony z 8 stycznia na 9 stycznia 1944 r. w Radę Jedności Narodowej (RJN).

- Państwowy Korpus Bezpieczeństwa (PKB) – podziemna policja państwowa powołana do ochrony porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli;

- Sądownictwo podziemne – Cywilne Sądy Specjalne rozpatrujące przestępstwa na szkodę narodu polskiego i kolaborację;

- Tajna oświata i kultura – konspiracyjne szkolnictwo powszechne, średnie i wyższe (np. Tajna Organizacja Nauczycielska – TON) oraz tajne życie kulturalne. 

Udział w Dniu Polskiego Państwa Podziemnego – święto państwowe, jest wyrazem szczególnej wdzięczność i szacunku twórcom, oraz wszystkim działaczom struktur Podziemnego Państwa Polskiego. Słowa uznania i szacunku należą się bez wyjątku wszystkim, którzy z narażeniem własnego życia i swych rodzin walczyli o niepodległość Ojczyzny. Wśród nich byli także mieszkańcy gminy Irena, m in.: Stanisław Cenkiel – nauczyciel Szkoły Powszechnej w Dęblinie (na stacji kolejowej) i tajnego nauczania, kierownik Szkoły Podstawowej nr 3 w Dęblinie; Stanisław Grzęda ps. "Kret", "Grot" – zbrojmistrz w oddziale AK-WiN Mariana Bernaciaka „Orlika”, jeden z fundatorów pomnika na zbiorowej mogile żołnierzy AK, na cmentarzu parafialnym w Brzezinach, inicjator odprawiania Mszy świętej w intencji żołnierzy 15 Pułku Piechoty „Wilków” AK w kościele parafialnym pw. Świętego Piusa V Papieża w Dęblinie, w pierwszą niedzielę września; Irena Haase de domo Karwowska – żołnierz AK, prezes Polskiego Czerwonego Krzyża w Dęblinie, która uratowała kilkuset jeńców rosyjskich z niemieckiego Stalagu 307 w Twierdzy Dęblin, Honorowy Obywatel Miasta Dęblin; ks. kpt. rez. hm. HR Stanisław Hładuniak – prefekt dęblińskich szkół, Komendant Hufca Męskiego ZHP w Irenie-Dęblinie, kapelan Diecezji Siedleckiej ZHP oraz 15 Pułku Piechoty „Wilków” i Związku Walki Zbrojnej, nauczyciel tajnego nauczania, Honorowy Obywatel Miasta Dęblin; Zygmunt Kulik ps. „Kurier”, „Zemsta I” – żołnierz AK-WiN, Sybirak, jeden z ojców chrzestnych sztandaru Miasta Dęblin; Wojciech Leśko ps. „Kostka” – sołtys Ireny, Komendant Placówki Irena oraz Rejonu Dęblin-Stężyca ZWZ-AK; Władysław Mikusek (1913–2007) – instruktor ZHP, założyciel drużyny wodnej w Stężycy, żołnierz AK, Sybirak, dyrektora Liceum Ogólnokształcącego w Dęblinie; Czesław Majsterek – żołnierz AK, aktywny działacz piłkarski i Polskiego Związku Hodowców Gołębi Pocztowych, Honorowy Obywatel Miasta Dęblin; Franciszek Szwarc – dyrektor Gimnazjum i Liceum, kierownik tajnego nauczania w Irenie-Dęblinie; hm. Janina Tyszkiewicz – nauczycielka, Komendantka Hufca Żeńskiego ZHP Irena-Dęblin (1934–1937), (1939–1940), drużynowa I ŻDH im. Marii Konopnickiej przy Szkole Powszechnej nr 2 w Irenie (1935–1936), organizator Pogotowia Harcerek w Irenie -Dęblinie (1939–1940), szefowa harcerskich łączników i wywiadowców ZWZ-AK w Irenie-Dęblinie, więzień Zamku Lubelskiego, rozstrzelana przez Niemców na Rurach Jeziuckich i tam pochowana 29 VI 1940.

PROGRAM OBCHODÓW:

12:00 UROCZYSTA MSZA ŚWIĘTA W INTENCJI OJCZYZNY ORAZ TWÓRCÓW I KONTYNUATORÓW PODZIEMNEGO PAŃSTWA POLSKIEGO /kościół pw. Świętego Piusa V Papieża, ul. 1 Maja/

– ZAPALENIE „ZNICZY PAMIĘCI” /epitafium 15 Pułku Piechoty „Wilków” Armii Krajowej w kościele pw. Świętego Piusa V Papieża/

15:00 ZAPALENIE „ZNICZY PAMIĘCI” W DĘBLIŃSKICH MIEJSCACH PAMIĘCI NARODOWEJ /Pomnik Wdzięczności-Figura Najświętszego Serca Pana Jezusa (skwer przed kościołem pw. Świętego Piusa V Papieża, ul. Warszawska); Pomnik Niepodległości (południowa pierzeja Rynku); tablica Wojciecha Leśki ps. „Kostka” – sołtysa Ireny, Komendanta Placówki Irena oraz Rejonu Dęblin-Stężyca Armii Krajowej (frontowa elewacja Ratusza Miejskiego); 

Pomnik Absolwentów Dęblińskiego Gimnazjum i Liceum, Ofiar Niemieckiego i Sowieckiego Totalitaryzmu 1939-1947 (plac apelowy Zespołu Szkół Ogólnokształcących, przy ul. 15 Pułku Piechoty „Wilków”); Pomnik Poległych i Pomordowanych przez Niemców podczas Drugiej Wojny Światowej 1939-1945 oraz groby żołnierzy Związku Walki Zbrojnej-Armii Krajowej-Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, na cmentarzu komunalnym, przy ul. 15 Pułku Piechoty „Wilków”, m. in. grób śp. Zygmunta Kulika ps. „Kurier”, „Zemsta” – jednego z ojców chrzestnych sztandaru Miasta Dęblin; groby żołnierzy Związku Walki Zbrojnej-Armii Krajowej-Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość oraz nauczycieli tajnego nauczania na cmentarzu parafialnym przy DK48: zbiorowa mogiła żołnierzy zgrupowania 15 Pułku Piechoty „Wilków” Armii Krajowej, m. in. groby: śp. ks. kpt. hm. HR Stanisława Hładuniaka – prefekta dęblińskich szkół, Komendanta Hufca Męskiego ZHP w Irenie-Dęblinie, kapelana Diecezji Siedleckiej ZHP oraz 15 Pułku Piechoty „Wilków” i Związku Walki Zbrojnej, nauczyciela tajnego nauczania, Honorowego Obywatela Miasta Dęblin; śp. dr. Andrzeja Haase – powstańca warszawskiego, Honorowego Obywatela Miasta Dęblin, członka Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego; śp. Władysława Mikuska – Sybiraka, dyrektora Liceum Ogólnokształcącego w Dęblinie; śp. Franciszka Szwarca – dyrektora Gimnazjum i Liceum, kierownika tajnego nauczania w Irenie-Dęblinie; śp. Stanisława Cenkla – nauczyciela Szkoły Powszechnej w Dęblinie, dyrektora Szkoły Podstawowej nr 3 w Dęblinie/ 

– OBCHODOM TOWARZYSZY WYSTAWA ELEMENTARNA INSTYTUTU PAMIĘCI NARODOWEJ „ZBRODNIE NIEMIECKIE I SOWIECKIE NA POLAKACH 1939-1945”: 

https://edukacja.ipn.gov.pl/edu/wystawy/wystawy-elementarne/137383,Zbrodnie-niemieckie-i-sowieckie-na-Polakach-1939-1945.html

/Tekst: Krzysztof Karbowski/